برنامهنویسی شیءگرا در پایتون (OOP)
بهنام نوبخت · ۱۴۰۵/۸/۲۷
برنامهنویسی شیءگرا (Object-Oriented Programming یا OOP) یکی از روشهای مهم برنامهنویسی در پایتون است که به ما کمک میکند کدهای خود را منظمتر، قابل توسعهتر و قابل استفاده مجدد بنویسیم. در این روش، بهجای اینکه تمام برنامه را فقط با متغیرها و توابع مستقل بسازیم، اطلاعات و رفتارهای مرتبط را در قالب کلاسها و اشیا سازماندهی میکنیم. در این آموزش یاد میگیریم کلاس و شیء چیست، چگونه در پایتون کلاس تعریف کنیم، ویژگیها و متدها را به کار ببریم و با چند مثال کاربردی، مفاهیم اولیه برنامهنویسی شیءگرا را تمرین کنیم.
برنامهنویسی شیءگرا چیست؟
در برنامهنویسی شیءگرا، برنامه را با استفاده از اشیایی میسازیم که هرکدام میتوانند اطلاعات و رفتارهای مخصوص خود را داشته باشند.
برای مثال، در یک فروشگاه آنلاین، هر محصول میتواند اطلاعاتی مانند نام، قیمت و موجودی داشته باشد. همچنین میتواند رفتارهایی مانند نمایش اطلاعات محصول یا تغییر قیمت داشته باشد.
در این روش، اطلاعات محصول را بهعنوان ویژگیها (Attributes) و رفتارهای آن را بهعنوان متدها (Methods) تعریف میکنیم.
مهمترین مزایای برنامهنویسی شیءگرا عبارتاند از:
سازماندهی بهتر کد: اطلاعات و رفتارهای مرتبط در یک ساختار قرار میگیرند.
استفاده مجدد از کد: میتوانیم از یک کلاس برای ساخت اشیای متعدد استفاده کنیم.
نگهداری آسانتر: تغییر و توسعه برنامه سادهتر میشود.
مدلسازی مفاهیم واقعی: میتوانیم موجودیتهایی مانند کاربر، محصول، سفارش و حساب بانکی را در برنامه مدلسازی کنیم.
کلاس (Class) در پایتون چیست؟
کلاس یک الگو یا قالب برای ساخت اشیاست. در کلاس مشخص میکنیم اشیای ساختهشده چه ویژگیها و رفتارهایی داشته باشند.
برای تعریف کلاس در پایتون از کلمه کلیدی class استفاده میکنیم.
ساختار کلی یک کلاس به شکل زیر است:
class ClassName:
# Attributes and methods
passکلمه کلیدی pass زمانی استفاده میشود که بخواهیم بدنه کلاس را فعلاً خالی بگذاریم.
برای مثال، یک کلاس ساده به نام Car تعریف میکنیم:
class Car:
passدر این مرحله فقط یک کلاس ساختهایم و هنوز ویژگی یا متدی برای آن تعریف نکردهایم.
شیء (Object) در پایتون چیست؟
شیء نمونهای است که از روی یک کلاس ساخته میشود. میتوانیم از یک کلاس چندین شیء بسازیم که هرکدام اطلاعات مخصوص خود را داشته باشند.
مثال:
class Car:
pass
car1 = Car()
car2 = Car()
print(car1)
print(car2)خروجی نمونه:
<__main__.Car object at 0x...>
<__main__.Car object at 0x...>آدرسهای نمایشدادهشده ممکن است در هر اجرا متفاوت باشند. در این مثال، car1 و car2 دو شیء جداگانه از کلاس Car هستند.
به زبان ساده:
Class: قالب ساخت اشیا
Object: نمونهای ساختهشده از روی کلاس
ویژگیهای کلاس و شیء (Attributes)
ویژگیها اطلاعاتی هستند که به یک کلاس یا شیء مربوط میشوند. برای مثال، یک خودرو میتواند برند، رنگ و سال ساخت داشته باشد.
یکی از روشهای تعریف ویژگیهای هر شیء، استفاده از متد __init__() است.
متد __init__() چیست؟
متد __init__() هنگام ساخت یک شیء فراخوانی میشود و معمولاً برای مقداردهی اولیه ویژگیهای آن به کار میرود.
مثال:
class Car:
def __init__(self, brand, color):
self.brand = brand
self.color = color
car1 = Car("Toyota", "White")
car2 = Car("BMW", "Black")
print(car1.brand)
print(car1.color)
print(car2.brand)
print(car2.color)خروجی:
Toyota
White
BMW
Blackدر این مثال:
__init__()اطلاعات اولیه خودرو را دریافت میکند.self.brandویژگی برند خودرو را نگهداری میکند.self.colorویژگی رنگ خودرو را نگهداری میکند.car1وcar2هرکدام مقادیر متفاوتی دارند.
پارامتر self چیست؟
پارامتر self به شیء فعلی اشاره میکند؛ یعنی همان نمونهای که متد روی آن اجرا میشود.
برای مثال:
class Student:
def __init__(self, name, age):
self.name = name
self.age = age
student1 = Student("Ali", 20)
student2 = Student("Sara", 22)
print(student1.name)
print(student2.name)خروجی:
Ali
Saraوقتی student1.name را میخوانیم، به نام دانشجوی اول دسترسی داریم و وقتی student2.name را میخوانیم، نام دانشجوی دوم نمایش داده میشود.
نکته: هنگام تعریف متدهای نمونه، معمولاً self را بهعنوان اولین پارامتر مینویسیم؛ اما هنگام فراخوانی متد از طریق شیء، نیازی نیست خودمان مقدار self را ارسال کنیم. پایتون آن را بهصورت خودکار مدیریت میکند.
متدها (Methods) در پایتون
متد تابعی است که داخل یک کلاس تعریف میشود و معمولاً رفتاری مرتبط با اشیا را پیادهسازی میکند.
برای مثال، کلاس خودرو میتواند متدی برای نمایش اطلاعات خودرو داشته باشد.
class Car:
def __init__(self, brand, color):
self.brand = brand
self.color = color
def show_info(self):
print(f"Brand: {self.brand}")
print(f"Color: {self.color}")
car = Car("Toyota", "White")
car.show_info()خروجی:
Brand: Toyota
Color: Whiteدر این مثال، متد show_info() اطلاعات مربوط به شیء فعلی را نمایش میدهد.
میتوانیم متدهایی بنویسیم که علاوه بر نمایش اطلاعات، محاسباتی انجام دهند یا وضعیت یک شیء را تغییر دهند.
مثال کاربردی: حساب بانکی
فرض کنید میخواهیم یک حساب بانکی ساده بسازیم که موجودی داشته باشد و امکان واریز وجه را فراهم کند.
class BankAccount:
def __init__(self, owner, balance):
self.owner = owner
self.balance = balance
def deposit(self, amount):
if amount > 0:
self.balance += amount
print("Deposit successful.")
else:
print("Amount must be positive.")
def show_balance(self):
print(f"Balance: {self.balance}")
account = BankAccount("Ali", 1000)
account.show_balance()
account.deposit(500)
account.show_balance()خروجی:
Balance: 1000
Deposit successful.
Balance: 1500در این مثال، متد deposit() موجودی حساب را تغییر میدهد. همچنین با استفاده از شرط if بررسی میکنیم که مبلغ واریز مثبت باشد.
تفاوت ویژگی نمونه و ویژگی کلاس
در پایتون، ویژگیها میتوانند به هر شیء بهصورت جداگانه تعلق داشته باشند یا بین تمام نمونههای یک کلاس مشترک باشند.
ویژگی نمونه (Instance Attribute)
ویژگی نمونه متعلق به یک شیء مشخص است و ممکن است مقدار آن با اشیای دیگر متفاوت باشد.
class Student:
def __init__(self, name):
self.name = name
student1 = Student("Ali")
student2 = Student("Sara")
print(student1.name)
print(student2.name)خروجی:
Ali
Saraدر این مثال، name یک ویژگی نمونه است.
ویژگی کلاس (Class Attribute)
ویژگی کلاس مستقیماً داخل بدنه کلاس تعریف میشود و معمولاً بین نمونههای آن کلاس مشترک است.
class Student:
school = "Python Academy"
def __init__(self, name):
self.name = name
student1 = Student("Ali")
student2 = Student("Sara")
print(student1.school)
print(student2.school)
print(Student.school)خروجی:
Python Academy
Python Academy
Python Academyدر این مثال، school ویژگی کلاس است و از طریق خود کلاس یا نمونههای آن قابل دسترسی است.
اگر مقدار یک ویژگی کلاس از طریق نام کلاس تغییر کند، نمونههایی که مقدار جداگانهای برای آن ویژگی ندارند، مقدار جدید را مشاهده میکنند. البته اگر همان ویژگی را روی یک نمونه مقداردهی کنیم، یک ویژگی نمونه ایجاد میشود که میتواند مقدار مشترک کلاس را برای همان نمونه بپوشاند.
تغییر ویژگیهای یک شیء
پس از ساخت یک شیء، معمولاً میتوانیم ویژگیهای آن را تغییر دهیم.
class Car:
def __init__(self, brand, color):
self.brand = brand
self.color = color
car = Car("Toyota", "White")
print(car.color)
car.color = "Red"
print(car.color)خروجی:
White
Redدر این مثال، مقدار ویژگی color را پس از ساخت شیء تغییر دادهایم.
همچنین میتوانیم ویژگیهای یک شیء را در متدهای همان کلاس تغییر دهیم تا منطق برنامه بهتر سازماندهی شود.
ساخت چند شیء از یک کلاس
یکی از مزایای اصلی کلاسها این است که میتوانیم از یک قالب برای ساخت تعداد زیادی شیء استفاده کنیم.
مثال زیر را در نظر بگیرید:
class Product:
def __init__(self, name, price):
self.name = name
self.price = price
def show_info(self):
print(f"Product: {self.name}")
print(f"Price: {self.price}")
product1 = Product("Laptop", 50000)
product2 = Product("Phone", 25000)
product3 = Product("Headphones", 3000)
product1.show_info()
product2.show_info()
product3.show_info()خروجی:
Product: Laptop
Price: 50000
Product: Phone
Price: 25000
Product: Headphones
Price: 3000در این مثال، کلاس Product قالبی مشترک برای محصولات فروشگاه است؛ اما هر محصول نام و قیمت مخصوص خود را دارد.
چند نکته مهم درباره کلاسها در پایتون
نام کلاسها معمولاً با حرف بزرگ شروع میشود؛ برای مثال،
BankAccountیاProduct.نام متدها و متغیرها معمولاً با حروف کوچک نوشته میشود؛ برای مثال،
show_infoیاprice.متد
__init__()برای مقداردهی اولیه ویژگیهای نمونه کاربرد دارد.پارامتر
selfبه نمونه فعلی اشاره میکند.از یک کلاس میتوان چندین شیء با ویژگیهای متفاوت ساخت.
متدها رفتارهای مرتبط با اشیا را تعریف میکنند.
تمرینهای برنامهنویسی شیءگرا در پایتون
برای تثبیت مفاهیم کلاس و شیء، تمرینهای زیر را انجام دهید.
تمرین اول: ساخت کلاس کتاب
کلاسی به نام Book تعریف کنید که ویژگیهای زیر را داشته باشد:
عنوان کتاب
نام نویسنده
قیمت کتاب
سپس متدی به نام show_info() بنویسید که اطلاعات کتاب را نمایش دهد. در پایان، دو شیء از این کلاس بسازید و اطلاعات آنها را چاپ کنید.
تمرین دوم: ساخت کلاس دانشجو
کلاسی به نام Student ایجاد کنید که نام و نمره دانشجو را دریافت کند.
سپس متدی به نام show_result() بنویسید که اگر نمره دانشجو ۱۰ یا بیشتر بود، عبارت Passed و در غیر این صورت عبارت Failed را نمایش دهد.
تمرین سوم: مدیریت موجودی محصول
کلاسی به نام Product بسازید که نام محصول و موجودی آن را نگهداری کند.
متدی به نام sell() بنویسید که تعداد مشخصی از محصول را بفروشد. اگر موجودی کافی نبود، پیام مناسبی نمایش داده شود؛ در غیر این صورت، موجودی کاهش یابد.
تمرین چهارم: حساب بانکی
کلاس BankAccount را توسعه دهید و متدی به نام withdraw() به آن اضافه کنید.
این متد باید مبلغ برداشت را دریافت کند و فقط در صورتی موجودی را کاهش دهد که مبلغ مثبت و موجودی کافی باشد. در غیر این صورت، پیام خطای مناسبی نمایش دهد.
جمعبندی
در این آموزش با مفاهیم اولیه برنامهنویسی شیءگرا در پایتون آشنا شدیم. یاد گرفتیم کلاس چیست، چگونه از روی یک کلاس شیء بسازیم، چگونه با __init__() ویژگیهای اولیه را تعریف کنیم و چگونه با self به اطلاعات هر شیء دسترسی داشته باشیم. همچنین متدها، ویژگیهای نمونه، ویژگیهای کلاس و نحوه تغییر وضعیت اشیا را با مثالهای کاربردی بررسی کردیم.
نظرات
هنوز نظری ثبت نشده است.