آکادمی بنو/آموزش پایتون

حلقه‌های تکرار در پایتون

بهنام نوبخت · ۱۴۰۵/۸/۸

حلقه‌ها (Loops) یکی از مفاهیم مهم در زبان برنامه‌نویسی پایتون هستند که امکان اجرای مکرر یک بخش از کد را فراهم می‌کنند. برای مثال، اگر بخواهیم اعداد ۱ تا ۱۰۰ را نمایش دهیم، نام تمام محصولات یک فروشگاه را چاپ کنیم یا مجموع چند عدد را محاسبه کنیم، استفاده از حلقه‌ها باعث می‌شود به‌جای نوشتن دستورات تکراری، کد کوتاه‌تر و خواناتری داشته باشیم.

در این مقاله، با حلقه‌های for و while در پایتون آشنا می‌شویم و یاد می‌گیریم چگونه از دستورهای break، continue و range() برای کنترل تکرارها استفاده کنیم.

حلقه در پایتون چیست؟

حلقه به ساختاری گفته می‌شود که یک یا چند دستور را چندین بار اجرا می‌کند. تعداد دفعات اجرا می‌تواند مشخص باشد یا به برقرار بودن یک شرط بستگی داشته باشد.

برای مثال، بدون استفاده از حلقه باید برای نمایش چند عدد، چندین دستور print() بنویسیم:

print(1)
print(2)
print(3)
print(4)
print(5)

اما با استفاده از حلقه for می‌توانیم همین کار را ساده‌تر انجام دهیم:

for number in range(1, 6):
    print(number)

خروجی هر دو برنامه یکسان است:

1
2
3
4
5

در پایتون، دو حلقه اصلی وجود دارد:

  • for: برای پیمایش اعضای یک مجموعه یا تکرار در یک بازه مشخص.

  • while: برای تکرار دستورات تا زمانی که یک شرط برقرار باشد.

۱. حلقه for در پایتون

حلقه for زمانی کاربرد دارد که بخواهیم روی اعضای یک مجموعه مانند لیست، رشته یا بازه‌ای از اعداد پیمایش کنیم.

ساختار کلی این حلقه به شکل زیر است:

for variable in iterable:
    # دستورات موردنظر

در این ساختار:

  • for شروع حلقه را مشخص می‌کند.

  • variable متغیری است که در هر تکرار مقدار یکی از اعضا را دریافت می‌کند.

  • iterable مجموعه یا دنباله‌ای از مقادیر است که روی اعضای آن پیمایش انجام می‌شود.

  • دستورات داخل حلقه با تورفتگی نوشته می‌شوند.

مثال ساده از حلقه for

for number in range(1, 6):
    print(number)

خروجی:

1
2
3
4
5

در این مثال، متغیر number در هر تکرار یکی از اعداد ۱ تا ۵ را دریافت می‌کند.

استفاده از حلقه for برای نمایش پیام

for i in range(3):
    print("سلام به دنیای پایتون")

خروجی:

سلام به دنیای پایتون
سلام به دنیای پایتون
سلام به دنیای پایتون

تابع range(3) سه مقدار ۰، ۱ و ۲ تولید می‌کند؛ بنابراین دستور print() سه بار اجرا می‌شود.

۲. تابع range() در پایتون

تابع range() برای ایجاد یک دنباله از اعداد استفاده می‌شود و یکی از ابزارهای رایج در حلقه‌های for است.

این تابع معمولاً به سه شکل استفاده می‌شود.

تعیین تعداد تکرارها

for i in range(5):
    print(i)

خروجی:

0
1
2
3
4

وقتی فقط یک عدد به range() بدهیم، شمارش از صفر شروع می‌شود و تا یک عدد کمتر از مقدار تعیین‌شده ادامه پیدا می‌کند.

تعیین عدد شروع و پایان

for i in range(2, 7):
    print(i)

خروجی:

2
3
4
5
6

در این مثال، عدد ۲ نقطه شروع و عدد ۷ نقطه پایان است. عدد پایانی در خروجی قرار نمی‌گیرد.

تعیین گام حرکت

پارامتر سوم range() گام حرکت را مشخص می‌کند.

for i in range(2, 11, 2):
    print(i)

خروجی:

2
4
6
8
10

در این مثال، شمارش از ۲ شروع می‌شود و در هر تکرار، مقدار ۲ واحد افزایش پیدا می‌کند.

همچنین می‌توان از گام منفی برای شمارش معکوس استفاده کرد:

for i in range(5, 0, -1):
    print(i)

خروجی:

5
4
3
2
1

۳. پیمایش لیست با حلقه for

یکی از کاربردهای مهم حلقه for، پیمایش اعضای لیست است.

فرض کنید فهرستی از محصولات یک فروشگاه اینترنتی داریم و می‌خواهیم نام تمام محصولات را نمایش دهیم.

products = ["Laptop", "Mouse", "Keyboard", "Monitor"]

for product in products:
    print(product)

خروجی:

Laptop
Mouse
Keyboard
Monitor

در هر تکرار، متغیر product نام یکی از محصولات را دریافت می‌کند.

محاسبه مجموع اعداد یک لیست

prices = [100, 250, 150, 300]
total = 0

for price in prices:
    total += price

print("مجموع قیمت‌ها:", total)

خروجی:

مجموع قیمت‌ها: 800

در این مثال، متغیر total ابتدا برابر صفر است. سپس قیمت هر محصول به آن اضافه می‌شود تا مجموع نهایی به دست آید.

پیمایش رشته با حلقه for

رشته‌ها نیز قابل پیمایش هستند؛ بنابراین می‌توانیم تک‌تک کاراکترهای یک رشته را بررسی کنیم.

word = "Python"

for character in word:
    print(character)

خروجی:

P
y
t
h
o
n

این قابلیت برای پردازش متن، بررسی کاراکترها و انجام برخی عملیات روی رشته‌ها کاربرد دارد.

۴. حلقه while در پایتون

حلقه while تا زمانی اجرا می‌شود که شرط آن درست باشد.

این حلقه زمانی مناسب است که تعداد دقیق تکرارها از ابتدا مشخص نیست و ادامه اجرای برنامه به یک شرط بستگی دارد.

ساختار کلی:

while condition:
    # دستورات موردنظر

تا زمانی که مقدار condition برابر True باشد، دستورات داخل حلقه اجرا می‌شوند.

مثال ساده از حلقه while

number = 1

while number <= 5:
    print(number)
    number += 1

خروجی:

1
2
3
4
5

در این مثال:

  1. مقدار number برابر ۱ است.

  2. شرط number <= 5 بررسی می‌شود.

  3. اگر شرط درست باشد، عدد نمایش داده می‌شود.

  4. مقدار متغیر یک واحد افزایش پیدا می‌کند.

  5. شرط دوباره بررسی می‌شود.

وقتی مقدار number به ۶ برسد، شرط نادرست می‌شود و حلقه پایان می‌یابد.

اهمیت تغییر متغیر شرط

در مثال بالا، دستور number += 1 باعث می‌شود حلقه پس از چند تکرار پایان پیدا کند.

اگر این دستور را حذف کنیم، مقدار number همیشه ۱ باقی می‌ماند و شرط number <= 5 دائماً درست خواهد بود. در نتیجه، حلقه به‌صورت بی‌نهایت اجرا می‌شود.

به همین دلیل، هنگام استفاده از while باید مطمئن شوید که در شرایط مناسب، امکان نادرست شدن شرط وجود دارد.

۵. تفاوت حلقه for و while

هر دو حلقه برای تکرار دستورات استفاده می‌شوند، اما کاربردهای رایج آن‌ها متفاوت است.

ویژگی

حلقه for

حلقه while

کاربرد رایج

پیمایش مجموعه‌ها و بازه‌ها

تکرار وابسته به شرط

تعداد تکرار

اغلب مشخص یا قابل شمارش

ممکن است از ابتدا مشخص نباشد

کنترل تکرار

بر اساس اعضای دنباله

بر اساس شرط

خطر حلقه بی‌نهایت

معمولاً کمتر در پیمایش استاندارد

بیشتر در صورت تغییر نکردن شرط

چه زمانی از for استفاده کنیم؟

اگر بخواهیم تمام محصولات یک لیست را نمایش دهیم یا عملیاتی را پنج بار اجرا کنیم، حلقه for انتخاب مناسبی است.

for i in range(5):
    print("در حال پردازش")

چه زمانی از while استفاده کنیم؟

اگر بخواهیم اجرای برنامه تا زمانی ادامه پیدا کند که کاربر مقدار مشخصی را وارد کند، می‌توانیم از while استفاده کنیم.

command = ""

while command != "exit":
    command = input("یک دستور وارد کنید (برای خروج exit): ")

print("برنامه پایان یافت")

در این مثال، حلقه تا زمانی ادامه پیدا می‌کند که کاربر عبارت exit را وارد کند.

۶. دستور break در پایتون

دستور break برای پایان دادن فوری به حلقه استفاده می‌شود. با اجرای این دستور، برنامه از حلقه خارج می‌شود و اجرای کد بعد از حلقه ادامه پیدا می‌کند.

مثال استفاده از break

for number in range(1, 11):
    if number == 5:
        break

    print(number)

خروجی:

1
2
3
4

وقتی مقدار number برابر ۵ می‌شود، دستور break اجرا شده و حلقه متوقف می‌شود. به همین دلیل، عدد ۵ نیز نمایش داده نمی‌شود.

کاربرد break در جست‌وجو

فرض کنید می‌خواهیم بررسی کنیم که آیا عدد ۷ در یک لیست وجود دارد یا خیر.

numbers = [2, 4, 7, 9, 12]

for number in numbers:
    if number == 7:
        print("عدد پیدا شد")
        break

خروجی:

عدد پیدا شد

وقتی عدد موردنظر پیدا شود، دیگر نیازی به بررسی اعضای بعدی لیست نیست؛ بنابراین break باعث می‌شود حلقه زودتر پایان یابد.

۷. دستور continue در پایتون

دستور continue باعث می‌شود باقی دستورات مربوط به تکرار فعلی اجرا نشوند و حلقه به تکرار بعدی برود.

مثال استفاده از continue

for number in range(1, 6):
    if number == 3:
        continue

    print(number)

خروجی:

1
2
4
5

در این مثال، وقتی مقدار number برابر ۳ می‌شود، دستور print() در آن تکرار اجرا نمی‌شود؛ اما حلقه ادامه پیدا می‌کند.

نمایش اعداد فرد با استفاده از continue

for number in range(1, 11):
    if number % 2 == 0:
        continue

    print(number)

خروجی:

1
3
5
7
9

در این برنامه، اعداد زوج نادیده گرفته می‌شوند و فقط اعداد فرد نمایش داده می‌شوند.

نکته مهم: هنگام استفاده از continue در حلقه while، مطمئن شوید متغیر کنترل حلقه به‌درستی تغییر می‌کند. در غیر این صورت ممکن است حلقه بی‌نهایت شود.

۸. استفاده از حلقه‌های تو در تو

گاهی لازم است یک حلقه داخل حلقه دیگری قرار بگیرد. به این ساختار، حلقه تو در تو (Nested Loop) گفته می‌شود.

مثال نمایش جدول ضرب

for i in range(1, 4):
    for j in range(1, 4):
        print(i, "*", j, "=", i * j)

خروجی:

1 * 1 = 1
1 * 2 = 2
1 * 3 = 3
2 * 1 = 2
2 * 2 = 4
2 * 3 = 6
3 * 1 = 3
3 * 2 = 6
3 * 3 = 9

در این مثال، حلقه بیرونی مقدار i را مشخص می‌کند و حلقه داخلی برای هر مقدار آن، سه بار اجرا می‌شود.

به‌عنوان مثال، وقتی i برابر ۱ است، حلقه داخلی تمام مقادیر ۱ تا ۳ را بررسی می‌کند. سپس حلقه بیرونی به مقدار بعدی می‌رود.

حلقه‌های تو در تو در پردازش جدول‌ها، داده‌های دوبعدی و برخی الگوریتم‌ها کاربرد دارند.

۹. استفاده از else در حلقه‌ها

در پایتون می‌توان از else در کنار حلقه‌های for و while نیز استفاده کرد.

بلوک else زمانی اجرا می‌شود که حلقه به‌صورت عادی به پایان برسد؛ یعنی با دستور break متوقف نشده باشد.

مثال

for number in range(1, 4):
    print(number)
else:
    print("حلقه به پایان رسید")

خروجی:

1
2
3
حلقه به پایان رسید

اما اگر از break استفاده کنیم، بلوک else اجرا نمی‌شود:

for number in range(1, 5):
    if number == 3:
        break

    print(number)
else:
    print("حلقه به پایان رسید")

خروجی:

1
2

این قابلیت به‌خصوص در جست‌وجو کاربرد دارد؛ برای مثال، می‌توانیم با else مشخص کنیم که یک مقدار در لیست پیدا نشده است.

numbers = [2, 4, 6, 8]
target = 5

for number in numbers:
    if number == target:
        print("عدد پیدا شد")
        break
else:
    print("عدد پیدا نشد")

خروجی:

عدد پیدا نشد

توجه داشته باشید که else در این ساختار با else مربوط به شرط‌های if متفاوت است و به پایان عادی حلقه وابسته است.

۱۰. مثال کاربردی: محاسبه مجموع قیمت محصولات

فرض کنید در یک فروشگاه اینترنتی، قیمت چند محصول را در یک لیست ذخیره کرده‌ایم و می‌خواهیم مجموع قیمت آن‌ها را محاسبه کنیم.

prices = [150000, 250000, 300000, 100000]
total = 0

for price in prices:
    total += price

print("مجموع قیمت محصولات:", total)

خروجی:

مجموع قیمت محصولات: 800000

در این مثال، حلقه for روی تمام قیمت‌ها پیمایش می‌کند و هر قیمت را به متغیر total اضافه می‌کند.

حالا فرض کنید می‌خواهیم فقط محصولاتی را در مجموع لحاظ کنیم که قیمت آن‌ها بیشتر از ۲۰۰ هزار تومان است.

prices = [150000, 250000, 300000, 100000]
total = 0

for price in prices:
    if price <= 200000:
        continue

    total += price

print("مجموع قیمت محصولات منتخب:", total)

خروجی:

مجموع قیمت محصولات منتخب: 550000

در این برنامه، محصولات با قیمت ۲۰۰ هزار تومان یا کمتر نادیده گرفته می‌شوند و فقط قیمت‌های ۲۵۰ هزار و ۳۰۰ هزار تومان در مجموع نهایی قرار می‌گیرند.

این مثال نشان می‌دهد که چگونه می‌توان حلقه‌ها را با شرط‌ها ترکیب کرد تا عملیات موردنظر را روی داده‌ها انجام داد.

اشتباهات رایج در استفاده از حلقه‌ها

هنگام کار با حلقه‌ها در پایتون، به نکات زیر توجه کنید:

  • حلقه بی‌نهایت: در حلقه while اگر شرط همیشه درست باقی بماند، حلقه متوقف نمی‌شود.

  • اشتباه در محدوده range(): عدد پایانی range() در دنباله قرار نمی‌گیرد.

  • تورفتگی نادرست: دستورات داخل حلقه باید با تورفتگی صحیح نوشته شوند.

  • استفاده نادرست از break: این دستور کل حلقه‌ای را که در آن قرار دارد متوقف می‌کند، نه فقط تکرار فعلی را.

  • اشتباه گرفتن break و continue: دستور break حلقه را پایان می‌دهد، اما continue فقط ادامه تکرار فعلی را رد می‌کند.

  • تغییر ندادن متغیر در while: اگر شرط به تغییر یک متغیر وابسته است، باید در صورت نیاز مقدار آن متغیر را به‌روزرسانی کنید.

تمرین‌های حلقه‌ها در پایتون

برای تثبیت مطالب این مقاله، تمرین‌های زیر را حل کنید. بهتر است ابتدا برنامه را خودتان بنویسید و سپس خروجی را بررسی کنید.

تمرین ۱: نمایش اعداد

با استفاده از حلقه for، اعداد ۱ تا ۲۰ را نمایش دهید.

سپس برنامه را تغییر دهید تا فقط اعداد زوج را نمایش دهد.

تمرین ۲: محاسبه مجموع اعداد

با استفاده از حلقه for و تابع range()، مجموع اعداد ۱ تا ۱۰۰ را محاسبه کنید.

خروجی مورد انتظار:

مجموع: 5050

تمرین ۳: شمارش معکوس

با استفاده از حلقه while، اعداد ۱۰ تا ۱ را به‌صورت معکوس نمایش دهید و سپس پیام «پایان» را چاپ کنید.

تمرین ۴: تشخیص اعداد بخش‌پذیر بر ۳

لیستی از اعداد تعریف کنید و با استفاده از حلقه for، فقط اعدادی را نمایش دهید که بر ۳ بخش‌پذیر هستند.

نمونه:

numbers = [4, 6, 9, 11, 12, 15, 17]

خروجی مورد انتظار:

6
9
12
15

تمرین ۵: استفاده از break

برنامه‌ای بنویسید که اعداد ۱ تا ۱۰ را بررسی کند و به‌محض رسیدن به عدد ۷، حلقه را با break متوقف کند.

اعداد قبل از ۷ باید نمایش داده شوند، اما عدد ۷ نباید چاپ شود.

تمرین ۶: محاسبه میانگین قیمت‌ها

لیستی از قیمت چند محصول تعریف کنید. با استفاده از حلقه، مجموع قیمت‌ها را محاسبه کرده و سپس میانگین قیمت محصولات را نمایش دهید.

چالش: برنامه را طوری تغییر دهید که اگر لیست خالی بود، از تقسیم بر صفر جلوگیری شود و پیام مناسبی نمایش داده شود.

تمرین ۷: حدس عدد

یک عدد مشخص، مثلاً ۷، در متغیر secret_number ذخیره کنید. سپس با استفاده از حلقه while از کاربر بخواهید عدد را حدس بزند.

  • اگر حدس کمتر از عدد مخفی بود، پیام «عدد بزرگ‌تری وارد کنید» نمایش دهید.

  • اگر حدس بیشتر بود، پیام «عدد کوچک‌تری وارد کنید» نمایش دهید.

  • اگر حدس درست بود، پیام «آفرین! عدد را پیدا کردید» نمایش دهید و حلقه را پایان دهید.

برای دریافت ورودی می‌توانید از تابع input() و برای تبدیل آن به عدد صحیح از int() استفاده کنید.

جمع‌بندی

در این مقاله با حلقه‌ها در پایتون آشنا شدیم و کاربرد for و while را بررسی کردیم. یاد گرفتیم چگونه با استفاده از range() روی بازه‌ای از اعداد پیمایش کنیم، اعضای لیست و کاراکترهای رشته را بررسی کنیم و با دستورهای break و continue اجرای حلقه را کنترل کنیم.

همچنین با حلقه‌های تو در تو، استفاده از else در حلقه‌ها و ترکیب حلقه‌ها با شرط‌ها آشنا شدیم.

حلقه‌ها یکی از ابزارهای اصلی برای پردازش مجموعه‌ای از داده‌ها هستند و در برنامه‌هایی مانند فروشگاه‌های اینترنتی، سیستم‌های مدیریت کاربران و محاسبات مختلف کاربرد زیادی دارند.

در مقاله بعدی، با لیست‌ها در پایتون به‌صورت پیشرفته‌تر آشنا می‌شویم و روش‌های مهمی مانند افزودن، حذف، جست‌وجو، مرتب‌سازی و پردازش اعضای لیست را یاد می‌گیریم.

۲۰

نظرات

کد در دسترس نیست

هنوز نظری ثبت نشده است.