آکادمی بنو/آموزش پایتون

عبارت‌های شرطی در پایتون

بهنام نوبخت · ۱۴۰۵/۸/۴

عبارت‌های شرطی (Conditional Statements) یکی از مفاهیم مهم در برنامه‌نویسی پایتون هستند که به برنامه اجازه می‌دهند بر اساس شرایط مختلف تصمیم‌گیری کند. برای مثال، می‌توانیم بررسی کنیم که آیا سن کاربر برای ثبت‌نام کافی است، آیا رمز عبور واردشده صحیح است یا آیا مبلغ خرید شامل تخفیف می‌شود.

در این مقاله، با دستورهای if، elif و else در پایتون آشنا می‌شویم و یاد می‌گیریم چگونه با استفاده از عملگرهای مقایسه‌ای و منطقی، برنامه‌هایی بنویسیم که بر اساس شرایط مختلف رفتار کنند.

عبارت شرطی در پایتون چیست؟

عبارت شرطی به برنامه اجازه می‌دهد یک شرط را بررسی کند و بر اساس نتیجه آن، بخشی از کد را اجرا کند.

برای مثال، فرض کنید می‌خواهیم بررسی کنیم که آیا یک عدد بزرگ‌تر از ۱۰ است یا خیر.

number = 15

if number > 10:
    print("عدد بزرگ‌تر از ۱۰ است")

خروجی:

عدد بزرگ‌تر از ۱۰ است

در این مثال، شرط number > 10 بررسی می‌شود. چون مقدار متغیر number برابر ۱۵ است، شرط درست بوده و دستور print() اجرا می‌شود.

اگر شرط برقرار نباشد، دستورات داخل بلوک if اجرا نمی‌شوند.

۱. دستور if در پایتون

دستور if برای بررسی یک شرط استفاده می‌شود. اگر نتیجه شرط True باشد، کد داخل بلوک آن اجرا خواهد شد.

ساختار کلی دستور if به شکل زیر است:

if condition:
    # کد موردنظر

در این ساختار، condition شرطی است که باید بررسی شود و کد داخل بلوک با تورفتگی (Indentation) نوشته می‌شود.

مثال ساده از if

age = 20

if age >= 18:
    print("شما مجاز به ثبت‌نام هستید")

خروجی:

شما مجاز به ثبت‌نام هستید

اگر مقدار age کمتر از ۱۸ باشد، پیام نمایش داده نمی‌شود.

اهمیت تورفتگی در پایتون

در پایتون، تورفتگی مشخص می‌کند کدام دستورات به یک بلوک کد تعلق دارند. برخلاف بسیاری از زبان‌های برنامه‌نویسی، برای مشخص کردن بلوک‌های شرطی از آکولاد استفاده نمی‌شود.

مثال صحیح:

number = 20

if number > 10:
    print("عدد بزرگ‌تر از ۱۰ است")
    print("شرط برقرار است")

هر دو دستور print() داخل بلوک if قرار دارند و فقط زمانی اجرا می‌شوند که شرط درست باشد.

مثال نادرست:

number = 20

if number > 10:
print("عدد بزرگ‌تر از ۱۰ است")

این کد به دلیل رعایت نکردن تورفتگی، خطای IndentationError ایجاد می‌کند.

معمولاً از چهار فاصله برای تورفتگی در پایتون استفاده می‌شود.

۲. دستور else در پایتون

دستور else زمانی استفاده می‌شود که بخواهیم در صورت برقرار نبودن شرط if، کد دیگری اجرا شود.

ساختار کلی:

if condition:
    # اجرا در صورت درست بودن شرط
else:
    # اجرا در صورت نادرست بودن شرط

مثال استفاده از else

age = 16

if age >= 18:
    print("شما بزرگسال هستید")
else:
    print("شما هنوز به ۱۸ سال نرسیده‌اید")

خروجی:

شما هنوز به ۱۸ سال نرسیده‌اید

در این مثال، چون شرط age >= 18 نادرست است، کد داخل بلوک else اجرا می‌شود.

نکته مهم این است که else شرط جداگانه‌ای ندارد و زمانی اجرا می‌شود که شرط‌های قبلی در ساختار مربوطه برقرار نباشند.

۳. دستور elif در پایتون

گاهی اوقات لازم است چند شرط مختلف را بررسی کنیم. در چنین شرایطی، می‌توانیم از دستور elif استفاده کنیم.

کلمه elif مخفف عبارت else if است و برای بررسی شرط‌های بعدی به کار می‌رود.

ساختار کلی:

if condition1:
    # کد مربوط به شرط اول
elif condition2:
    # کد مربوط به شرط دوم
else:
    # کد مربوط به سایر حالت‌ها

پایتون شرط‌ها را از بالا به پایین بررسی می‌کند. به محض اینکه یکی از شرط‌ها درست باشد، بلوک مربوط به آن اجرا می‌شود و سایر شرط‌های همان زنجیره بررسی نمی‌شوند.

مثال بررسی نمره دانش‌آموز

فرض کنید می‌خواهیم بر اساس نمره دانش‌آموز، وضعیت او را مشخص کنیم.

score = 17

if score >= 18:
    print("عالی")
elif score >= 15:
    print("خیلی خوب")
elif score >= 10:
    print("قبول")
else:
    print("مردود")

خروجی:

خیلی خوب

چون نمره ۱۷ است، شرط اول برقرار نیست اما شرط دوم درست است. بنابراین پیام «خیلی خوب» نمایش داده می‌شود.

در این مثال، ترتیب شرط‌ها اهمیت زیادی دارد. اگر شرط score >= 10 را در ابتدای زنجیره قرار دهیم، نمره ۱۷ نیز در همان شرط پذیرفته می‌شود و شرط‌های بعدی دیگر بررسی نخواهند شد.

۴. استفاده از چند شرط با عملگرهای منطقی

برای بررسی چند شرط به‌صورت هم‌زمان، می‌توانیم از عملگرهای منطقی and و or استفاده کنیم.

استفاده از and

عملگر and زمانی نتیجه درست می‌دهد که هر دو شرط برقرار باشند.

age = 25
has_ticket = True

if age >= 18 and has_ticket:
    print("اجازه ورود دارید")
else:
    print("اجازه ورود ندارید")

خروجی:

اجازه ورود دارید

در این مثال، هم سن کاربر حداقل ۱۸ سال است و هم بلیت دارد.

استفاده از or

عملگر or زمانی نتیجه درست می‌دهد که حداقل یکی از شرط‌ها درست باشد.

is_admin = False
is_moderator = True

if is_admin or is_moderator:
    print("شما اجازه مدیریت محتوا را دارید")
else:
    print("شما اجازه مدیریت محتوا را ندارید")

خروجی:

شما اجازه مدیریت محتوا را دارید

در این مثال، کاربر مدیر نیست اما مدیر محتوا است؛ بنابراین شرط or برقرار خواهد بود.

استفاده از not

عملگر not نتیجه منطقی یک عبارت را معکوس می‌کند.

is_blocked = False

if not is_blocked:
    print("حساب کاربری شما فعال است")

خروجی:

حساب کاربری شما فعال است

چون مقدار is_blocked برابر False است، عبارت not is_blocked برابر True خواهد بود.

۵. بررسی چند شرط مستقل با if

گاهی لازم است چند شرط مستقل را بررسی کنیم؛ به‌طوری که برقرار بودن یک شرط مانع بررسی شرط‌های دیگر نشود.

در این حالت می‌توانیم چند دستور if جداگانه بنویسیم.

temperature = 35

if temperature > 30:
    print("هوا گرم است")

if temperature > 20:
    print("هوا از ۲۰ درجه گرم‌تر است")

خروجی:

هوا گرم است
هوا از ۲۰ درجه گرم‌تر است

در این مثال، هر دو شرط به‌صورت مستقل بررسی می‌شوند و هر دو پیام نمایش داده می‌شوند.

اما اگر همین شرط‌ها را با if و elif بنویسیم، فقط اولین شرط درست اجرا خواهد شد.

temperature = 35

if temperature > 30:
    print("هوا گرم است")
elif temperature > 20:
    print("هوا از ۲۰ درجه گرم‌تر است")

خروجی:

هوا گرم است

بنابراین، زمانی از ifهای مستقل استفاده کنید که ممکن است چند شرط به‌طور هم‌زمان برقرار باشند؛ اما برای انتخاب یک حالت از میان چند گزینه، زنجیره if، elif و else مناسب‌تر است.

۶. شرط‌های تو در تو در پایتون

شرط تو در تو (Nested If) به حالتی گفته می‌شود که یک دستور if داخل بلوک شرطی دیگری قرار می‌گیرد.

این روش زمانی کاربرد دارد که بررسی یک شرط به برقرار بودن شرط دیگری وابسته باشد.

مثال بررسی ورود کاربر

username = "ali"
password = "12345"
is_active = True

if username == "ali":
    if password == "12345":
        if is_active:
            print("ورود موفقیت‌آمیز بود")
        else:
            print("حساب کاربری غیرفعال است")
    else:
        print("رمز عبور اشتباه است")
else:
    print("نام کاربری اشتباه است")

خروجی:

ورود موفقیت‌آمیز بود

در این مثال، ابتدا نام کاربری بررسی می‌شود. اگر نام کاربری صحیح باشد، برنامه به بررسی رمز عبور می‌رسد و سپس وضعیت حساب کاربری را بررسی می‌کند.

شرط‌های تو در تو در بعضی موقعیت‌ها مفید هستند، اما استفاده بیش از حد از آن‌ها می‌تواند خوانایی کد را کاهش دهد. در موارد ساده، ترکیب شرط‌ها با and و or ممکن است انتخاب مناسب‌تری باشد.

۷. استفاده از مقایسه زنجیره‌ای در پایتون

پایتون امکان بررسی چند مقایسه را در یک عبارت فراهم می‌کند.

برای مثال، برای بررسی اینکه عددی بین ۱۰ و ۲۰ قرار دارد، می‌توانیم بنویسیم:

number = 15

if 10 <= number <= 20:
    print("عدد در بازه موردنظر قرار دارد")

خروجی:

عدد در بازه موردنظر قرار دارد

عبارت 10 <= number <= 20 به این معناست که عدد باید هم بزرگ‌تر یا مساوی ۱۰ باشد و هم کوچک‌تر یا مساوی ۲۰.

این روش معمولاً خواناتر از نوشتن دو مقایسه جداگانه با and است.

۸. مقادیر Truthy و Falsy در شرط‌های پایتون

در پایتون، شرط‌ها همیشه مجبور نیستند نتیجه یک مقایسه مانند age >= 18 باشند. بسیاری از مقادیر را می‌توان مستقیماً در دستور if بررسی کرد.

برخی مقادیر در شرط‌ها معادل False در نظر گرفته می‌شوند که به آن‌ها Falsy می‌گویند. از جمله:

  • False

  • None

  • عدد 0

  • رشته خالی ""

  • لیست خالی []

  • دیکشنری خالی {}

بسیاری از مقادیر دیگر، مانند رشته‌های غیرخالی و اعداد غیرصفر، Truthy هستند.

مثال بررسی خالی نبودن نام کاربری

username = "behnam"

if username:
    print("نام کاربری وارد شده است")
else:
    print("لطفاً نام کاربری را وارد کنید")

خروجی:

نام کاربری وارد شده است

اگر مقدار username برابر رشته خالی باشد، بلوک else اجرا خواهد شد.

این روش برای بررسی خالی بودن رشته‌ها، لیست‌ها و سایر مقادیر بسیار کاربردی است.

۹. عملگر شرطی کوتاه در پایتون

پایتون از عبارت شرطی کوتاه (Conditional Expression) نیز پشتیبانی می‌کند. این عبارت زمانی مناسب است که بخواهیم بر اساس یک شرط، یکی از دو مقدار را انتخاب کنیم.

ساختار کلی:

value_if_true if condition else value_if_false

مثال تعیین وضعیت سن

age = 20

status = "بزرگسال" if age >= 18 else "نابالغ"

print(status)

خروجی:

بزرگسال

در این مثال، اگر شرط age >= 18 درست باشد، مقدار "بزرگسال" به متغیر status اختصاص داده می‌شود؛ در غیر این صورت مقدار "نابالغ" انتخاب خواهد شد.

این روش برای تصمیم‌گیری‌های ساده مناسب است. برای شرط‌های پیچیده یا چندمرحله‌ای، بهتر است از ساختار معمول if و else استفاده کنید تا کد خواناتر باشد.

۱۰. مثال کاربردی: محاسبه تخفیف خرید

فرض کنید در یک فروشگاه اینترنتی، مشتریانی که عضو فروشگاه هستند و حداقل ۵۰۰ هزار تومان خرید می‌کنند، ۱۰ درصد تخفیف دریافت می‌کنند.

price = 200000
quantity = 3
is_member = True

total = price * quantity

if is_member and total >= 500000:
    discount = total * 0.10
elif total >= 1000000:
    discount = total * 0.05
else:
    discount = 0

final_price = total - discount

print("مبلغ خرید:", total)
print("میزان تخفیف:", discount)
print("مبلغ نهایی:", final_price)

خروجی:

مبلغ خرید: 600000
میزان تخفیف: 60000.0
مبلغ نهایی: 540000.0

در این مثال:

  • ابتدا مبلغ خرید با ضرب قیمت در تعداد محاسبه می‌شود.

  • سپس با if بررسی می‌کنیم که مشتری عضو است و مبلغ خرید حداقل ۵۰۰ هزار تومان است یا خیر.

  • اگر شرط اول برقرار نباشد، شرط elif بررسی می‌شود.

  • اگر هیچ‌کدام از شرط‌ها برقرار نباشند، مقدار تخفیف صفر خواهد بود.

  • در پایان، مبلغ تخفیف از مبلغ اولیه کم می‌شود.

نکته: در این ساختار، اگر شرط اول برقرار باشد، شرط elif بررسی نمی‌شود. بنابراین ترتیب شرط‌ها باید متناسب با قوانین تخفیف فروشگاه انتخاب شود.

اشتباهات رایج در استفاده از عبارت‌های شرطی

هنگام استفاده از شرط‌ها در پایتون، به این نکات توجه کنید:

  • فراموش کردن دونقطه: بعد از شرط‌های if، elif و else باید از : استفاده کنید.

  • رعایت نکردن تورفتگی: کدهای داخل هر بلوک باید تورفتگی یکسان و صحیح داشته باشند.

  • استفاده از = به‌جای ==: برای مقایسه دو مقدار از == استفاده کنید.

  • اشتباه گرفتن elif و if مستقل: در زنجیره if و elif فقط اولین شرط درست اجرا می‌شود، اما چند if مستقل می‌توانند همگی اجرا شوند.

  • ترتیب اشتباه شرط‌ها: شرط‌های کلی‌تر ممکن است قبل از شرط‌های خاص‌تر برقرار شوند و مانع رسیدن برنامه به آن‌ها شوند.

  • استفاده بیش از حد از شرط‌های تو در تو: در صورت امکان، شرط‌ها را ساده‌تر و خواناتر بنویسید.

تمرین‌های عبارت‌های شرطی در پایتون

برای تثبیت مطالب این مقاله، تمرین‌های زیر را حل کنید. ابتدا تلاش کنید هر برنامه را بدون مشاهده پاسخ دیگران بنویسید و سپس خروجی آن را بررسی کنید.

تمرین ۱: تشخیص مثبت، منفی یا صفر

متغیر number را تعریف کنید و با استفاده از if، elif و else مشخص کنید که عدد مثبت، منفی یا صفر است.

نمونه:

number = -5

خروجی مورد انتظار:

عدد منفی است

تمرین ۲: تعیین وضعیت نمره

متغیر score را تعریف کنید و بر اساس شرایط زیر پیام مناسب را نمایش دهید:

  • نمره ۱۸ تا ۲۰: عالی

  • نمره ۱۵ تا کمتر از ۱۸: خیلی خوب

  • نمره ۱۰ تا کمتر از ۱۵: قبول

  • نمره کمتر از ۱۰: مردود

چالش: بررسی کنید که اگر نمره خارج از بازه صفر تا ۲۰ بود، پیام «نمره نامعتبر است» نمایش داده شود.

تمرین ۳: تشخیص زوج یا فرد بودن

یک عدد صحیح در متغیر number قرار دهید. با استفاده از شرط‌ها و عملگر % مشخص کنید که عدد زوج است یا فرد.

تمرین ۴: بررسی اجازه ورود

دو متغیر age و has_ticket تعریف کنید. فقط زمانی پیام «اجازه ورود دارید» را نمایش دهید که سن کاربر حداقل ۱۸ سال باشد و بلیت داشته باشد.

در این تمرین از عملگر and استفاده کنید.

تمرین ۵: محاسبه هزینه ارسال

برنامه‌ای بنویسید که مبلغ خرید را در متغیر total ذخیره کند و هزینه ارسال را بر اساس قوانین زیر تعیین کند:

  • خرید ۱ میلیون تومان یا بیشتر: ارسال رایگان

  • خرید کمتر از ۱ میلیون تومان: ۵۰ هزار تومان هزینه ارسال

در پایان، مبلغ خرید، هزینه ارسال و مبلغ نهایی را نمایش دهید.

تمرین ۶: بررسی چند شرط مستقل

متغیر number را برابر ۳۰ قرار دهید. با استفاده از دو دستور if مستقل بررسی کنید که آیا عدد بزرگ‌تر از ۱۰ و آیا عدد بر ۳ بخش‌پذیر است.

اگر هر دو شرط برقرار باشند، باید دو پیام جداگانه نمایش داده شوند.

تمرین ۷: پیش‌بینی خروجی

بدون اجرای کد، خروجی برنامه زیر را پیش‌بینی کنید:

number = 12

if number > 15:
    print("A")
elif number > 10:
    print("B")
elif number > 5:
    print("C")
else:
    print("D")

if number % 2 == 0:
    print("زوج")

سپس برنامه را اجرا کنید و نتیجه را با پیش‌بینی خود مقایسه کنید.

جمع‌بندی

در این مقاله با عبارت‌های شرطی در پایتون آشنا شدیم و کاربرد if، elif و else را با مثال‌های مختلف بررسی کردیم. همچنین یاد گرفتیم چگونه شرط‌های منطقی را ترکیب کنیم، چند شرط مستقل بنویسیم، از شرط‌های تو در تو استفاده کنیم و با مقادیر Truthy و Falsy تصمیم‌گیری انجام دهیم.

عبارت‌های شرطی پایه بسیاری از برنامه‌های کاربردی هستند و در سیستم‌های ورود کاربران، فروشگاه‌های اینترنتی، محاسبه تخفیف، اعتبارسنجی اطلاعات و بسیاری از بخش‌های دیگر استفاده می‌شوند.

۲۰

نظرات

کد در دسترس نیست

هنوز نظری ثبت نشده است.