آکادمی بنو/آموزش پایتون

عملگرها در پایتون

بهنام نوبخت · ۱۴۰۵/۸/۴

عملگرها (Operators) یکی از مفاهیم پایه‌ای برنامه‌نویسی پایتون هستند که برای انجام محاسبات ریاضی، مقایسه مقادیر، بررسی شرایط و انجام عملیات روی متغیرها استفاده می‌شوند. برای مثال، هنگام محاسبه قیمت نهایی یک محصول، بررسی سن کاربر یا تعیین وضعیت ورود به حساب کاربری، به عملگرهای مختلف نیاز داریم. در این مقاله، با انواع عملگرها در پایتون، نحوه استفاده از آن‌ها و مثال‌های کاربردی هرکدام آشنا می‌شویم.

عملگر در پایتون چیست؟

عملگر نماد یا کلمه‌ای است که عملیاتی مشخص را روی یک یا چند مقدار انجام می‌دهد. مقادیری که عملگر روی آن‌ها کار می‌کند، عملوند (Operand) نام دارند.

برای مثال، در عبارت زیر:

result = 10 + 5
print(result)

خروجی:

15

در این مثال، علامت + یک عملگر ریاضی است و مقادیر 10 و 5 عملوندهای آن هستند. نتیجه محاسبه در متغیر result ذخیره می‌شود.

پایتون از چند گروه اصلی عملگر پشتیبانی می‌کند:

  • عملگرهای ریاضی (Arithmetic Operators)

  • عملگرهای انتساب (Assignment Operators)

  • عملگرهای مقایسه‌ای (Comparison Operators)

  • عملگرهای منطقی (Logical Operators)

  • عملگرهای عضویت (Membership Operators)

  • عملگرهای هویتی (Identity Operators)

  • عملگرهای بیتی (Bitwise Operators)

در ادامه هر گروه را بررسی می‌کنیم.

۱. عملگرهای ریاضی در پایتون

عملگرهای ریاضی برای انجام محاسبات عددی مانند جمع، تفریق، ضرب و تقسیم استفاده می‌شوند.

عملگر

کاربرد

مثال

نتیجه

+

جمع

10 + 3

13

-

تفریق

10 - 3

7

*

ضرب

10 * 3

30

/

تقسیم

10 / 3

3.333...

//

تقسیم صحیح

10 // 3

3

%

باقیمانده تقسیم

10 % 3

1

**

توان

2 ** 3

8

مثال عملی از عملگرهای ریاضی

a = 10
b = 3

print(a + b)
print(a - b)
print(a * b)
print(a / b)
print(a // b)
print(a % b)
print(a ** b)

خروجی:

13
7
30
3.3333333333333335
3
1
1000

تفاوت عملگرهای / و //

عملگر / تقسیم معمولی را انجام می‌دهد و در تقسیم دو عدد صحیح نیز نتیجه‌ای از نوع float تولید می‌کند.

print(10 / 2)

خروجی:

5.0

اما عملگر // نتیجه تقسیم را به سمت منفی بی‌نهایت گرد می‌کند؛ بنابراین همیشه نباید آن را صرفاً حذف بخش اعشاری در نظر گرفت.

print(10 // 3)
print(-10 // 3)

خروجی:

3
-4

این تفاوت هنگام انجام محاسبات عددی اهمیت دارد.

کاربرد عملگر باقیمانده %

عملگر % باقیمانده تقسیم را برمی‌گرداند. یکی از کاربردهای رایج آن، بررسی زوج یا فرد بودن یک عدد است.

number = 8

if number % 2 == 0:
    print("عدد زوج است")
else:
    print("عدد فرد است")

خروجی:

عدد زوج است

در این مثال، اگر باقیمانده تقسیم عدد بر ۲ برابر صفر باشد، عدد زوج است. در مقاله عبارت‌های شرطی، ساختار if و else را به‌صورت کامل بررسی خواهیم کرد.

۲. عملگرهای انتساب در پایتون

عملگرهای انتساب برای اختصاص دادن مقدار به متغیرها استفاده می‌شوند. ساده‌ترین آن‌ها علامت = است.

price = 100

در این مثال، مقدار 100 به متغیر price اختصاص داده می‌شود.

پایتون همچنین از عملگرهای انتساب ترکیبی پشتیبانی می‌کند که برای به‌روزرسانی مقدار یک متغیر کاربرد دارند.

عملگر

معادل

توضیح

=

—

اختصاص مقدار

+=

x = x + 5

افزودن مقدار

-=

x = x - 5

کم کردن مقدار

*=

x = x * 5

ضرب کردن مقدار

/=

x = x / 5

تقسیم کردن مقدار

//=

x = x // 5

تقسیم صحیح

%=

x = x % 5

ذخیره باقیمانده

**=

x = x ** 5

محاسبه توان

مثال استفاده از عملگرهای انتساب

score = 10

score += 5
print(score)

score -= 3
print(score)

score *= 2
print(score)

خروجی:

15
12
24

در این مثال، مقدار متغیر score ابتدا افزایش پیدا می‌کند، سپس کاهش می‌یابد و در پایان در عدد ۲ ضرب می‌شود.

۳. عملگرهای مقایسه‌ای در پایتون

عملگرهای مقایسه‌ای برای مقایسه دو مقدار استفاده می‌شوند. نتیجه این مقایسه‌ها یک مقدار بولی، یعنی True یا False است.

عملگر

کاربرد

==

برابر بودن

!=

برابر نبودن

>

بزرگ‌تر بودن

<

کوچک‌تر بودن

>=

بزرگ‌تر یا مساوی بودن

<=

کوچک‌تر یا مساوی بودن

مثال عملی

a = 10
b = 5

print(a == b)
print(a != b)
print(a > b)
print(a < b)
print(a >= 10)
print(b <= 5)

خروجی:

False
True
True
False
True
True

تفاوت = و ==

این دو نماد کاربرد متفاوتی دارند:

  • = برای اختصاص مقدار به متغیر استفاده می‌شود.

  • == برای بررسی برابر بودن دو مقدار به کار می‌رود.

مثال:

age = 20

print(age == 20)

خروجی:

True

در این مثال، ابتدا مقدار ۲۰ در متغیر age ذخیره می‌شود و سپس بررسی می‌کنیم که آیا مقدار آن برابر با ۲۰ است یا خیر.

۴. عملگرهای منطقی در پایتون

عملگرهای منطقی برای ترکیب شرط‌ها یا تغییر نتیجه منطقی آن‌ها استفاده می‌شوند. سه عملگر اصلی این گروه عبارت‌اند از and، or و not.

عملگر and

عملگر and زمانی نتیجه True می‌دهد که هر دو شرط برقرار باشند.

age = 25
has_ticket = True

print(age >= 18 and has_ticket)

خروجی:

True

در این مثال، شرط اول برقرار است و مقدار has_ticket نیز برابر با True است؛ بنابراین نتیجه نهایی True خواهد بود.

عملگر or

عملگر or زمانی نتیجه True می‌دهد که دست‌کم یکی از شرط‌ها برقرار باشد.

is_admin = False
is_manager = True

print(is_admin or is_manager)

خروجی:

True

چون یکی از دو شرط درست است، نتیجه عبارت نیز درست خواهد بود.

عملگر not

عملگر not نتیجه منطقی عبارت را معکوس می‌کند.

is_logged_in = False

print(not is_logged_in)

خروجی:

True

چون مقدار اولیه False است، استفاده از not نتیجه را به True تبدیل می‌کند.

مثال ترکیبی از عملگرهای منطقی

فرض کنید یک فروشگاه اینترنتی برای خریدهای بالاتر از یک میلیون تومان ارسال رایگان در نظر گرفته است.

total_price = 1500000
is_special_customer = False

free_shipping = total_price >= 1000000 or is_special_customer

print(free_shipping)

خروجی:

True

در این مثال، چون مبلغ خرید به حد تعیین‌شده رسیده است، شرط ارسال رایگان برقرار می‌شود.

نکته: عملگرهای and و or در پایتون می‌توانند خود مقادیر عملوندها را برگردانند، نه صرفاً True یا False. این رفتار در ارزیابی شرط‌ها و مقادیر خالی اهمیت دارد.

۵. عملگرهای عضویت در پایتون

عملگرهای عضویت برای بررسی وجود یک مقدار در مجموعه‌ای از داده‌ها، مانند رشته، لیست یا تاپل استفاده می‌شوند.

دو عملگر اصلی این گروه عبارت‌اند از:

  • in: بررسی می‌کند که آیا مقدار موردنظر وجود دارد.

  • not in: بررسی می‌کند که آیا مقدار موردنظر وجود ندارد.

مثال با لیست

products = ["Laptop", "Mobile", "Tablet"]

print("Mobile" in products)
print("Camera" in products)
print("Camera" not in products)

خروجی:

True
False
True

مثال با رشته

message = "Welcome to Python"

print("Python" in message)
print("Java" not in message)

خروجی:

True
True

عملگرهای عضویت در بررسی داده‌های ورودی، جست‌وجوی اطلاعات و اعتبارسنجی داده‌ها کاربرد دارند.

۶. عملگرهای هویتی در پایتون

عملگرهای هویتی برای بررسی این موضوع استفاده می‌شوند که آیا دو متغیر به یک شیء یکسان اشاره می‌کنند یا خیر.

دو عملگر این گروه عبارت‌اند از:

  • is: بررسی می‌کند که دو مرجع به یک شیء یکسان اشاره می‌کنند.

  • is not: بررسی می‌کند که دو مرجع به یک شیء یکسان اشاره نمی‌کنند.

برای مثال:

a = None

print(a is None)
print(a is not None)

خروجی:

True
False

استفاده از is None یکی از الگوهای رایج و توصیه‌شده در پایتون است.

تفاوت is و ==

این دو عملگر یکسان نیستند:

  • == برابری مقدارها را بررسی می‌کند.

  • is یکسان بودن هویت دو شیء را بررسی می‌کند.

مثال:

list_a = [1, 2, 3]
list_b = [1, 2, 3]

print(list_a == list_b)
print(list_a is list_b)

خروجی:

True
False

محتوای دو لیست برابر است، اما هر کدام یک شیء مستقل هستند. به همین دلیل، نتیجه == برابر با True و نتیجه is برابر با False است.

۷. عملگرهای بیتی در پایتون

عملگرهای بیتی (Bitwise Operators) روی نمایش باینری اعداد صحیح عملیات انجام می‌دهند. این عملگرها بیشتر در موضوعاتی مانند پردازش بیت‌ها، فشرده‌سازی داده‌ها و کارهای سطح پایین کاربرد دارند.

عملگر

کاربرد

&

AND بیتی

|

OR بیتی

^

XOR بیتی

~

معکوس‌سازی بیت‌ها

<<

انتقال بیت‌ها به چپ

>>

انتقال بیت‌ها به راست

برای مثال، عدد ۵ در مبنای دودویی برابر با 0101 و عدد ۳ برابر با 0011 است.

a = 5
b = 3

print(a & b)
print(a | b)
print(a ^ b)
print(a << 1)
print(a >> 1)

خروجی:

1
7
6
10
2

در این مثال، عملگرهای بیتی روی نمایش دودویی اعداد عملیات انجام می‌دهند. برای شروع برنامه‌نویسی پایتون، درک کاربردهای اولیه این عملگرها کافی است و می‌توان جزئیات آن‌ها را در مراحل پیشرفته‌تر بررسی کرد.

۸. اولویت عملگرها در پایتون

هنگامی که یک عبارت شامل چند عملگر باشد، پایتون بر اساس قوانین اولویت عملگرها مشخص می‌کند که کدام عملیات زودتر انجام شود.

برای مثال:

result = 2 + 3 * 4

print(result)

خروجی:

14

در این مثال، ضرب پیش از جمع انجام می‌شود؛ بنابراین ابتدا 3 * 4 محاسبه شده و سپس نتیجه با ۲ جمع می‌شود.

اگر بخواهیم ترتیب عملیات را تغییر دهیم، می‌توانیم از پرانتز استفاده کنیم:

result = (2 + 3) * 4

print(result)

خروجی:

20

در این حالت، ابتدا عبارت داخل پرانتز محاسبه می‌شود.

به‌طور کلی، پرانتزها ابزار مناسبی برای مشخص کردن ترتیب محاسبات و افزایش خوانایی کد هستند.

اشتباهات رایج هنگام استفاده از عملگرها

هنگام یادگیری عملگرها در پایتون، بهتر است به چند نکته توجه کنید.

اشتباه اول: استفاده از = به‌جای ==

age = 18

print(age == 18)

برای مقایسه باید از == استفاده کنید. علامت = برای انتساب مقدار است و جایگزین عملگر مقایسه‌ای نیست.

اشتباه دوم: تقسیم بر صفر

result = 10 / 0

این دستور باعث بروز خطای ZeroDivisionError می‌شود؛ زیرا تقسیم بر صفر در این محاسبه مجاز نیست.

اشتباه سوم: اشتباه گرفتن is و ==

برای مقایسه مقدار دو لیست یا رشته معمولاً از == استفاده می‌کنیم. عملگر is برای بررسی یکسان بودن هویت اشیا است.

اشتباه چهارم: نادیده گرفتن اولویت عملگرها

اگر ترتیب محاسبات مهم است، از پرانتز استفاده کنید تا نتیجه عبارت واضح و قابل پیش‌بینی باشد.

تمرین‌

برای تسلط بیشتر بر عملگرهای ریاضی در پایتون، تمرین‌های زیر را انجام دهید. ابتدا سعی کنید پاسخ هر تمرین را خودتان بنویسید و سپس نتیجه را با خروجی مورد انتظار مقایسه کنید.

تمرین اول: انجام محاسبات ریاضی

دو متغیر به نام‌های a و b تعریف کنید و مقادیر ۲۰ و ۶ را به آن‌ها اختصاص دهید. سپس با استفاده از عملگرهای ریاضی، حاصل جمع، تفریق، ضرب و تقسیم این دو عدد را نمایش دهید.

خروجی مورد انتظار:

26
14
120
3.3333333333333335

تمرین دوم: محاسبه باقیمانده و تقسیم صحیح

دو متغیر number1 و number2 تعریف کنید و مقادیر ۱۷ و ۵ را در آن‌ها قرار دهید. سپس با استفاده از عملگرهای // و %، خارج‌قسمت صحیح و باقیمانده تقسیم را نمایش دهید.

خروجی مورد انتظار:

3
2

تمرین سوم: محاسبه توان یک عدد

متغیری به نام base با مقدار ۳ و متغیری به نام exponent با مقدار ۴ تعریف کنید. سپس با استفاده از عملگر توان، حاصل (3^4) را محاسبه و نمایش دهید.

خروجی مورد انتظار:

81

تمرین چهارم: محاسبه قیمت نهایی محصول

فرض کنید قیمت یک محصول ۵۰۰٬۰۰۰ تومان است و فروشگاه برای آن ۲۰ درصد تخفیف در نظر گرفته است. متغیری به نام price برای قیمت اولیه تعریف کنید و با استفاده از عملگرهای ریاضی، مبلغ تخفیف و قیمت نهایی را محاسبه کنید.

خروجی مورد انتظار:

مبلغ تخفیف: 100000 تومان
قیمت نهایی: 400000 تومان

تمرین پنجم: محاسبه میانگین نمرات

سه متغیر به نام‌های math_score، science_score و programming_score تعریف کنید و به‌ترتیب مقادیر ۱۸، ۱۶ و ۲۰ را در آن‌ها قرار دهید. سپس میانگین سه نمره را محاسبه و نمایش دهید.

خروجی مورد انتظار:

18.0

تمرین ششم: به‌روزرسانی مقدار متغیر

متغیری به نام balance با مقدار ۱۰۰۰ تعریف کنید. سپس با استفاده از عملگرهای انتساب ترکیبی، ابتدا ۵۰۰ واحد به موجودی اضافه کنید و بعد ۲۰۰ واحد از آن کم کنید. در پایان، موجودی نهایی را نمایش دهید.

خروجی مورد انتظار:

1300

جمع‌بندی

عملگرها در پایتون برای انجام محاسبات ریاضی، انتساب مقادیر، مقایسه داده‌ها، ترکیب شرط‌ها و بررسی عضویت یا هویت اشیا استفاده می‌شوند. در این مقاله با هفت گروه اصلی عملگرها و همچنین اولویت اجرای آن‌ها آشنا شدیم.

برای تسلط بر این مفاهیم، بهتر است مثال‌های هر بخش را اجرا کنید و مقادیر مختلف را امتحان کنید. در مقاله بعدی، عبارت‌های شرطی در پایتون را یاد می‌گیریم و بررسی می‌کنیم که چگونه با استفاده از if، elif و else مسیر اجرای برنامه را بر اساس شرایط مختلف کنترل کنیم.

۳۰

نظرات

کد در دسترس نیست

هنوز نظری ثبت نشده است.